โรคปากและเท้าเปื่อย ในโคนม (Foot and Mount Disease FMD) - โรคที่สำคัญในโคนม

อาการ
- มีแผลลักษณะเป็นแผลเปื่อยลอกหลุด มีตุ่มใส บริเวณภายนอก และภายในปาก ลิ้น ที่เท้า กีบ ไรกีบ หัวนม เต้านม

- โคนมแสดงอาการป่วย ซึม มีไข้ กินอาหารไม่ได้ ลุกยืน และเดินลำบาก

- น้ำนมลดลง เป็นเต้านมอักเสบ

- โคนมที่ท้องอาจแท้งได้

- ในลูกโคนมอาการจะรุนแรง

สาเหตุ

- เชื้อสาเหตุเป็นไวรัส ซึ่งเชื้อชนิดมีความทนทานต่อสภาพแวดล้อมได้สูง

- การติดต่อ สามารถติดได้ทางตรง และทางอ้อม

- ทางตรง คือ โคนมไปสัมผัสโคนมที่เป็นปากเท้าเปื่อยโดยตรง

- ทางอ้อม คือ ต้องมีพาหะในการพาเชื้อไปติด เช่น คน ติดไปตามเสื้อผ้า รองเท้า เชื้อสามารถเข้าไปอยู่ในโพรงจมูก และลำคอ เมื่อคนหายใจออกมา ไอ จาม เชื้อก็จะออกมา เชื้อติดมากับยานพาหนะ เครื่องมืออุปกรณ์เต่างๆ สิ่งขับถ่ายจากตัวโค มูลโค สัตว์พาหะ เช่น นก สุนัข หนู ที่ปนเปื้อน เชื้อสามารถเกาะไปกับฝุ่นลอยไปในอากาศ และโคนมก็ติดจากการหายใจเอาเชื้อเข้าไป

การจัดการ และรักษา
กรณีโคนมที่ฟาร์มเป็นโรคปากและเท้าเปื่อย

- แยกโคนมที่ป่วยออกจากฝูงทันที โดยให้เลี้ยงแยกห่างจากคอกโคที่ปกติ แยกการจัดการทุกอย่างระหว่างโคนมที่ปกติ และโคป่วย ทั้งเรื่องคนงาน เสื้อผ้า อาหาร น้ำกิน อุปกรณ์เครื่องมือภายในคอก เครื่องรีดนม

- ภายในโรงเรือนต้องมีการฆ่าเชื้อตามพื้น ราวเหล็ก ที่นอนโค โดยการฆ่าเชื้อ ห้ามใช้เครื่องพ่นน้ำยาแรงดันสูง เพราะจะทำให้เชื้อยิ่งฟุ่งกระจาย

- ทำความสะอาด และฆ่าเชื้อที่แผลโคนมที่ป่วยทุกวัน

- ให้น้ำเกลือบำรุง เพราะโคนมไม่สามารถกินอาหารเองได้

- โคนมที่ปกติถ้ายังไม่ถึงรอบทำวัคซีนให้ทำวัคซีนทุกตัวทันที เพื่อกระตุ้นภูมิคุ้มกัน

การป้องกัน

- ฉีดวัคซีนป้องกันตามโปรแกรม โดยวัคซีนของกรมปศุสัตว์ชนิด 3 ไทป์ (โอ, เอ. เอเชีย1) ให้ฉีดทุกๆ 4 เดือน ในลูกโคนมให้เริ่มฉีดเข็มแรกที่อายุ 4 เดือน เข็มที่ 2 หลังขากเข็มแรก 30 วัน หลังจากนั้นฉีดตามโปรแกรมทุกๆ 4 เดือน

- คนงาน ยานพาหนะ อุปกรณ์ทุกอย่าง ก่อนจะเข้าฟาร์มต้องผ่านการทำความสะอาด และฆ่าเชื้อเสียก่อน

- กำจัดสัตว์พาหะที่อาจนำเชื้อเข้ามาในฟาร์มได้

- ติดตามข่าวสารเรื่องการระบาดของโค และหลีกเลี่ยงไม่เข้าไปในพื้นที่ที่มีการระบาดของเชื้อโรค

สรุป
การป้องกันโรคในโคนมเป็นสิ่งสำคัญ ซึ่งถ้าเกิดขึ้นกับโคนมแล้วจะทำให้สูญเสียรายได้และอาจขาดทุนมากขึ้น การจัดการอาหารที่ดี ทั้งการหาวัตถุดิบที่มีคุณภาพ การให้อาหารสัดส่วนอาหารข้น และอาหารหยาบที่ถูกต้องตามความต้องการของร่ายกายแต่ละช่วงการสให้นม การเผ้าดูคะแนนร่างกายให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม สภาพโรงเรือนที่ดีหลายๆ ปัจจัยจะช่วยป้องกันโรคโคนมได้ อีกทั้งการป้องกันโรคจากภายนอกฟาร์ม เช่น การพ่นสเปรย์น้ำยาฆ่าเชื้อล้อรถ การทำบ่อจุ่มล้อรถฆ่าเชื้อก่อนเข้าฟาร์ม รวมทั้งการอาบน้ำและเปลี่ยนชุดก่อนเข้าฟาร์ม จะช่วยห้องกันโรคโคนมได้อย่างมีประสิทธิภาพ

* * * * *

ที่มา : คู่มือการเลี้ยงโคนม สำหรับเกษตรกร โดย CPF